veel gestelde vragen over assertiviteit beantwoord door Hans Dalhuijsen

• Wat is assertiviteit?

Assertiviteit , ofwel assertief zijn betekent, dat je in een bepaalde (sociale) situatie de beschikking hebt over minstens drie keuzemogelijkheden voor je gedrag. Dit is het geval als je jezelf in die situatie kunt ‘aansturen’ vanuit je analoge (niet rationele) hersenhelft. Dit gaat gepaard met een gevoel van ontspannen of zelfzeker zijn.

Als je niet assertief bent in een situatie, dan stuur je jezelf aan vanuit je rationele hersenhelft, die onze 'interne veiligheidsadviseur' is.

Er zijn dan de volgende mogelijkheden:
- Je gedrag wordt aangestuurd door een norm (als ‘x’ optreedt in mijn omgeving, dan moet ik ‘y’ of mag ik niet ‘y’). Dit is een vorm van dwanggedrag.
- Je gedrag wordt aangestuurd door een combinatie van normen: Je hebt dan twee mogelijkheden ofwel een dilemma.
In beide gevallen ervaar je dat je gestuurd wordt.

• Hoe kun je niet assertief gedrag opmerken?

Inhoudelijk zijn er twee uitingsvormen van  niet assertief gedrag: angstgedrag, (je terugtrekken) en agressief gedrag (over de grenzen van de ander heenwalsen of deze stomweg niet waarnemen).
Gevolgen van niet assertief gedrag tref je op alle niveaus in de maatschappij aan, daar ieder mens wel ergens een context heeft waar hij/zij niet assertief kan zijn.
Niet assertief kunnen zijn in veel situaties is vaak de achtergrond van bijvoorbeeld:
-   mensen die zich terugtrekken uit het sociale leven,
-   mensen die niet zeggen wanneer iets hen niet bevalt,
-   mensen die langdurig niets laten merken en dan ineens 'ontploffen' (in Nederland heet dit soms ook wel 'zinloos geweld')
-   mensen die bang zijn om onderdrukt te worden en daarom agressief worden (Zelfs de agressieve oorlog van George Bush jr. in Irak, gemotiveerd met een zelf bedacht ‘vijandbeeld’ is een voorbeeld van gebrek aan assertiviteit).

Hoe ontstaat niet assertief gedrag?
Niet assertief gedrag kan ontstaan door ‘onveilige’ ervaringen in een soortgelijke context eerder in je leven, maar veruit de meeste assertiviteitsproblemen ontstaan wanneer je je langdurig in afhankelijke situaties bevindt.
Dit gebeurt dus vooral in de jeugdjaren (afhankelijkheid van ouders en andere volwassenen en naar hun normen moeten leven). Een andere veel voorkomende bron van niet assertief zijn is het langdurig in een baan of relatie zitten die niet echt bij je past en waarin je jezelf niet kunt ontplooien, leidt tot het maken van onbewuste normen (opdrachten) voor je functioneren (hoe je moet doorgaan) en daarmee tot niet assertief gedrag.

Wat merk je zelf van niet assertief zijn?
De effecten op je persoonlijk leven van het niet assertief zijn worden bepaald door de functie van veiligheidsbewaker van onze rationele hersenhelft: Je bent je (onbewust) aan het verdedigen en ‘de ander’ is dus een vijand. In niet assertieve situaties kun je ook geen persoonlijk contact maken en geen contact ervaren met anderen.
Het hebben van intimiteit, het beleven van gevoelens en hebben van persoonlijke relaties zijn dan  niet goed mogelijk. Je gaat vooral om met de ander op basis van 'afspraken'.

Is niet assertief zijn verkeerd?
Nee, ‘niet assertief’ zijn heeft een belangrijke veiligheidsfunctie in ons leven. Ieder mens heeft de mogelijkheid om assertief en om ‘niet assertief’ te zijn.
Het leven is te zien als een voortdurends verschuivend patroon van vaardigheden en beperkingen, wat het leven ook zo boeiend maakt.
Verder is het zo dat ieder mens recht heeft op zijn/haar eigen leven en dus ook op zijn eigen beperkingen! De keuze om niet assertief gedrag te gaan omzetten is altijd aan de persoon zelf.

Is niet assertief zijn erg?
Nee, in het algemeen is het niet erg. Meestal ben je je er zelfs niet bewust van en je sociale omgeving vindt het doorgaans zelfs prettig als je niet assertief bent. Veel mensen ervaren jouw niet assertief zijn als als een vorm van beleefdheid. Voorts geeft het hen zekerheid en ruimte.
Je laat je immers de kaas van het brood snoepen, je durft het laatste koekje niet op te eten, je laat iemand die zegt haast te hebben altijd voorgaan, ook als je zelf ook haast hebt, je accepteert als consument producten die niet goed zijn en je laat om de lieve vrede de korting maar zitten enzovoort.
Ook de overheid probeert met haar beleid op vele terreinen in feite mensen op te voeden tot subassertief gedrag. Als iedereen zich aan de normen houdt, wordt de maatschappij gemakkelijk bestuurbaar.
Veel mensen zijn dan ook tevreden met wat het beleid, hun werkgever en hun partner hen bieden: sociale zekerheid, loonafspraken, materiële welvaart, een verantwoorde portie vrije tijd en daarop afgestemde recreatievoorzieningen, bescherming tegen eenzaamheid en zelfs een voor jou bepaald aantal tv-stations op de kabel.

Heeft niet assertief gedrag ook voordelen?
Jazeker, niet assertief zijn levert je ook veel voordelen op. Als je je goed gedraagt (als partner, kind, werknemer of burger), krijg je wel eens erkenning van een ander en dat is leuk en belangrijk.
In de Nederlandse sub-assertieve welvaartsmaatschappij levert het een gemakkelijk en veilig leven op waar je alleen maar luxe probleempjes hebt. En als je toch ergens slachtoffer van bent dan zijn er legio hulp- en zorgverleners en anders kun je altijd nog een slachtoffergroep oprichten die wel voor je zorgt.

Hoe houd je niet assertief gedrag in stand?
Om dit leven in stand te houden hoef je eigenlijk alleen maar contact te vermijden met assertieve mensen die op persoonlijke groei zijn gericht. Zij tonen je namelijk de wereld die je door je normen hebt afgesloten, waardoor je je weer bewust kunt worden van de angsten en andere emoties die je normen verankeren.
Voorts dien je ervoor te zorgen dat de mensen die wel in je omgeving zijn, (partners, kinderen, collega’s en werkgevers) zich aan de de bestaande afspraken, normen en procedures houden.
Soms moet je ervoor vechten.

Bekende strijdtechnieken van niet assertieve mensen zijn:
-  Het verzuimen omdat je migraine hebt.
-  Het dreigen angstig, depressief of ziek te worden als je partner een avondje uit gaat of je kinderen lawaai maken.
-  De ander beperken met afspraken over hoe te leven, met geweld of verlating als sanctie.
-  Extreme voorbeelden vind je bij psychopaten (agressief) en bij mensen die psychotisch zijn (angstgedrag).


Wanneer is je niet assertief zijn een probleem?
Meestal wordt het een probleem wanneer ook de besturing van je vechttechnieken (zoals het aanzetten van migraine, rugpijn, RSI, burnout, angsten en depressies, bloeddruk en zelfs hartkwalen) wordt overgelaten aan onbewuste normen. Je wapens gaan dan een eigen leven leiden als kwalen en veel mensen gaan ermee naar het medische circuit.
De ellende die ze daar meemaken om de kwaal kwijt te raken, terwijl ze die tegelijk nodig hebben om hun omgeving te blijven beheersen, is een belangrijke oorzaak van de wachtlijsten in ‘de zorg’. Veelal worden lichamelijke klachten daar niet herkend als uit de hand gelopen ‘niet assertief’ gedrag.

Niet assertief gedrag ervaar je ook als een probleem in situaties waarin je prettig, spontaan en ontspannen wilt omgaan met anderen, en waarin je dat dan niet meer kunt ‘aanzetten’. Je krijgt dan het gevoel dat je meer wilt voor jezelf maar je weet niet wat en ook niet hoe...
Zo is flexibel spontaan gedrag tijdens sollicitaties en in je werk, het ervaren van persoonlijk contact in sociale situaties en het ervaren van intimiteit in relaties alleen mogelijk wanneer je in die contexten assertief ‘jezelf’ kunt zijn.

Als je assertiviteitsproblemen ervaart en deze vervolgens ‘parkeert’ en niet oplost, leidt dat tot een leven dat je op den duur ook zelf als sleur ervaart. Immers je doet steeds hetzelfde en je ervaart dus niet veel nieuws. In sommige gevallen leidt dat tot een gevoel van uitzichtloosheid. Vaak worden mensen ook daardoor (chronisch) ziek en raken in de versukkeling.


Hoe wordt ik weer assertief?
Meestal gaat het verdwijnen van beperkingen vanzelf: ‘je groeit er overheen’ of ‘je leert ermee te leven’. Alles in het leven: werk, vrije tijd en relaties heeft als effect dat je steeds meer assertief wordt, doordat je leert van je nieuwe ervaringen.
Dit leerproces heet ook wel ‘persoonlijke groei’. Het is het voortdurend vergroten van je sociale mogelijkheden en van de contactuele vaardigheden in je leven waarmee je steeds assertiever wordt.
Dit proces kan soms echter te lang duren, bijvoorbeeld als je snel een andere baan wilt en je daarvoor contactuele vaardigheden nodig hebt, wanneer je last hebt van een chronische kwaal of wanneer je een betere relatie wilt.
Voor die situaties zijn er assertiviteitstrainingen.

Wat is een assertiviteitstraining?
Assertiviteitsproblemen los je op door te leren je aansturing in de situaties waarin dat voorkomt te verleggen van je ‘veiligheidshersenen’ naar je andere (intuïtieve) hersenhelft.

Dit vraagt om het weer leren veilig te zijn in situaties waar je dit niet assertieve gedrag hebt, gevolgd door het opruimen van de beperkende gedragsnormen die in die situaties het niet assertieve gedrag of de kwaal voorschrijven.
Hoe je dit het beste kunt doen hangt af van de manier van leren die je in je leven meestal gebruikt ofwel van je culturele achtergrond.

Echter, een assertiviteitstraining biedt in de eerste plaats dus een veilig leerklimaat. Angst oproepende confrontaties zijn uit den boze. Voorts dient het leerproces in de groep plaats te vinden en door de groep zelf gedragen te worden. De inhoud van het programma is daaraan ondergeschikt.

Al onze programma's zijn op deze manier opgebouwd en daardoor als assertiviteitstraining zeer effectief voor alle mensen, ongeacht hun schoolopleidingsniveau of hun culturele achtergrond.
Ze richten zich op het 'op je eigen manier' kunnen ervaren van veiligheid in sociale situaties, op het waarnemen van wat er aan de hand is, op het vergroten van zelfzekerheid en op het wegnemen van blokkades die het aanleren van assertief gedrag verhinderen.
Daarnaast bieden ze zekerheid via interculturele contactuele- en communicatievaardigheden.

Zijn er ook andere soorten van assertiviteitstraining?
Ja. De meeste assertiviteitstrainingen en -cursussen in Nederland zijn gebaseerd op Amerikaanse technieken. Zij richten zich vooral op het vervangen van normen die ongewenst gedrag besturen door andere normen, die sociaal meer gewenst gedrag voorschrijven. Dit leerproces heet tegenwoordig ook wel het aanleren van Sociale of Emotionele Intelligentie (E.Q.).
Een veel gebruikte werkvorm in dat soort cursussen is het rollenspel of het uitvoeren van opdrachten die ‘nieuw gedrag’ moeten verankeren.
Deze werkvorm heeft nogal eens als bijeffect het vervangen van niet assertief ‘angstgedrag’ door eveneens niet assertief ‘agressief’ gedrag. Immers, assertief zijn wordt niet bepaald door wat je doet maar door vanwaaruit je het gedrag aanstuurt!
‘Je moet voor jezelf opkomen’ is ook een voorbeeld van ‘moeten’ waarvoor je dus niet zelf kiest en ook niet zelf verantwoordelijk bent!

In mijn visie op assertiviteit zijn dit dus geen assertiviteitstrainingen: de aansturing van het gedrag blijft vanuit de ‘veiligheids hersenhelft’ gebeuren en het sociale of medische probleem wordt alleen maar verplaatst.
Mensen met andere manieren van leren dan de Amerikaanse hebben er doorgaans ook maar weinig aan. Vaak ebben de effecten van deze soort trainingen ook snel weer weg, door het ontbreken van een eigen verbinding met de geleerde vaardigheden.

Hoe ontdek ik wat ik nodig heb?
Wil je weten of en zo ja hoe onze programma’s aansluiten bij je leerbehoeften, dan kun je me bellen of een afspraak maken voor een vrijblijvend gesprek.

Voor meer informatie verwijs ik graag naar de website van het Institute of Social Engineering  http://www.ise-training.nl